(سینمای عاشورایی) از مخاطب میلیونی تا گیشه خالی!  -  مقصر کیست؟
سرویس فرهنگ و هنر -  هرچند بارها درباره شمار اندک فیلم‌های عاشورایی در ویترین سینمای ایران سخن گفته شده اما نکته مهمتر روند نزولی استقبال مخاطبان از همین تولید معدود طی ۴ دهه گذشته است.

به گزارش سرویس فرهنگ و هنر برخط نیوز به نقل از همشهری - این پرچمی است که بر زمین نیفتاده، قدمتش نه به امروز و دیروز که به معنای بشریت پیوند خورده، این پرچم حسین (ع) است که نسل به نسل، پشت به پشت و سینه به سینه در طول قرون و اعصار چرخیده و تب دیده و به ما رسیده، این پرچم حسین (ع) است که حالا از مکتبش همان آزادگی را به یاد داریم که در فراز و نشیب های این روزهایمان، یک درس و آزمون است که گاهی در میان گرد و غبارها و در این تنگنا، همان درس هم گم و فراموش می شود تا عاشوراهایی دیگر را در این زمین تفتیده و در این زمانه پرملال تجربه کنیم که گفتند «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا».

کربلا و عاشورا نه یک واقعه که یک تاریخ است برای همه رنج دیدگان، برای همه زخم خوردگان و برای همه عصیانگران علیه ظلم که این تاریخ متوقف نمی شود، چهره ای تازه به خود می گیرد و تکرار می شود. قیام حسین (ع) باید ثبت می شد تا آینه ای تمام نما برای تاریخ باشد!

سینما از همان ابزارهایی است که اتفاقاً خود حکم آینه را دارد، ابزاری که در آن فراتر از انعکاس مسائل جاری گاه سفر می کند به دل زمان و ثبت می کند وقایع را. هر ساله نیز با نزدیک شدن به ایام محرم صحبت ها حول یک محور است و یک سوال اساسی به میان می آید؛ سینمای ایران در طول این سال ها در تصویرگری وقایع کربلا چه کرده است؟ آنچه اما پاسخی واضح به این پرسش است این است که ویترین سینمای ایران چندان آثاری با این محوریت در دل خود ندارد به طوری که بعد از ۴۰ سال از انقلاب وقتی دو نهاد سینمایی می خواهند به پیشواز محرم بروند و کارویژه ای برای خود تعریف کنند، در نهایت به فهرستی ده تایی از این فیلم ها می رسند که همپوشانی بسیاری با هم دارند!

نمونه این امر را می توان در دهه اول محرم امسال دید که موزه سینما و بنیاد سینمایی فارابی گرچه با عناوین مختلف این ویژه برنامه را در دستور کار خود قرار داده اند اما فهرستی که از نمایش آثار ارائه کردند فهرستی مشابه بود به طوری که یک فیلم در دو نهاد به نمایش درآمد، آنچه اما جای تأمل دارد این است که همین معدود تولیدات چه روندی را از نظر سطح ارتباط با مخاطبان و البته فروش که یکی از فاکتورهای مهم در ترغیب فیلمسازان برای استمرار حضور در این عرصه است، طی کرده اند؟

نگاهی اجمالی به گیشه فیلم های عاشورایی نشان می دهد که این آثار با آنکه در سال های ابتدایی سینمای پس از انقلاب توانسته بودند طیفی از مخاطبان را با خود همراه کنند و گاه شگفتی ساز باشند اما رفته رفته با از دست دادن مخاطبان و به ویژه اعتماد آن ها به این گونه سینمایی که در نتیجه ساخت فیلم هایی با کیفیت نازل بود، گیشه این فیلم ها هم به سردی تمایل پیدا کرد! در این میان آمارها چه می گویند؟

در این گزارش سعی داریم ضمن مرور رقم فروش و تعداد مخاطبان ۱۲ فیلم مهم عاشورایی به دلایل افت کیفیت و کمیت توأمان این آثار بپردازیم.

منبع استخراج کلیه آمار مندرج در این گزارش سالنامه آماری فروش سینمای ایران است که به صورت رسمی از سوی وزارت ارشاد منتشر شده است.

 (سینمای عاشورایی) از مخاطب میلیونی تا گیشه خالی!  -  مقصر کیست؟

فیلم های عاشورایی چقدر مخاطب به سینما کشانده اند؟

«سفیر» را می توان آغازگر فیلم های عاشورایی دانست، فیلمی که چهار نسل جامعه ایران دست کم یک بار به تماشایش نشسته اند؛ گرچه در طول یک دهه اخیر «مختارنامه» رقیب بی چون و چرای آثار سینمایی و تلویزیونی در پخش مکرر بوده است اما پیش از آن، این رکورد در دست «سفیر» بود تا در مناسبت های مختلف در کنداکتور پخش تلویزیون جاگیر شود، فیلمی که البته هنوز آنقدر کشش دارد که می تواند یک باکس تلویزیون را به خود اختصاص دهد.

«سفیر» را در سال ۶۱ فریبرز صالح ساخت، فیلمی که علاوه بر آنکه از تولیدات آئینی به شمار می رود از نخستین ساخته های سینمای ایران در شمایل جدید سال های پس از انقلاب محسوب می شود. «سفیر» را بنیاد مستضعفان تولید کرد و هرچند آماری رسمی از میزان مخاطبان و فروش این فیلم به دلیل ساختارهای تازه متولد شده سینمای ایران، در دست نیست اما با پیگیری های خبرنگار مهر، حسن جلایر تهیه کننده این اثر، مبلغ ۱۹ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان را به عنوان مجموع فروش «سفیر» اعلام کرد که با احتساب متوسط قیمت بلیت ۵ تومانی در آن سال، ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار مخاطب را به سالن سینماها کشانده است که رکوردی قابل توجه در میان فیلم های عاشورایی محسوب می شود.

فیلمی که در نخستین دوره جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد و داستان قیس بن مسهر را روایت می کرد که با نامه ای از سوی حسین بن علی (ع) برای سلیمان بن صرد خزاعی راهی کوفه می شود اما در راه توسط مأموران ابن زیاد والی کوفه، دستگیر و به زندان می افتد. در زندان به وی گفته می شود که در صورت سخنرانی علیه حسین (ع) از زندان آزاد خواهد شد، وی با پذیرفتن این شرط به روی منبر رفته اما علیه یزید سخنرانی می کند. پس از این سخنرانی قیس به دستور ابن زیاد کشته می شود.

فرامرز قریبیان نقش اصلی این فیلم را بازی می کرد و عزت الله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا و… نیز او را همراهی می کردند.

قدم بعدی در این حوزه را زنده یاد رسول ملاقلی پور با «پرواز در شب» برداشت، فیلمی که با حمایت مرکز گسترش سینمای تجربی در سال ۶۶ روی پرده رفت و با آنکه در دایره فیلم های دفاع مقدسی قرار می گرفت اما اشاره و استعاره هایی به واقعه کربلا هم داشت.

این فیلم در همان سال ها یک میلیون و ۱۴۸ هزار مخاطب را به سینما کشاند که حاصلش فروشی برابر با ۱۱ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان بود برای روایت داستان یک گردان از نیروهای ایران که در محاصره قرار گرفته اند که ارتباط آن با قرارگاه مرکزی قطع می شود و چهار نفر از رزمندگان گردان انتخاب می شوند تا برای درخواست کمک خود را به قرارگاه برسانند. از آن میان سه تن شهید می شوند و یکی خود را به قرارگاه می رساند. فرمانده گردان نیز برای تهیه آب آشامیدنی سربازان زخمی، محاصره دشمن را می شکند، اما خود شهید می شود. قوای کمکی سر می رسد و پس از مقابله با دشمن بقیه افراد گردان را نجات می دهد.

مرکز گسترش سینمای تجربی بار دیگر در سال ۶۹ پا به این عرصه گذاشت، این بار با فیلم سینمایی «شب دهم» به کارگردانی جمال شورجه که این فیلم در گیشه ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان به ارمغان آورد و مخاطبانی به تعداد ۷۳۵ هزار و ۶۹ نفر را به خود دید.

شب دهم روایتگر زندگی عزیز سحرخیز است که در شب دهم ماه محرم پس از درگیری خیابانی عزاداران با مأموران ارتش که برای حمایت از چند آمریکایی مست به خیابان آمده اند، از مهلکه می گریزد و همسرش را تنها رها می کند. او تا سال ها بعد از حرکت خود احساس پشیمانی و حقارت می کند و موفق نمی شود فرزندش را، که شانزده ساله شده، از زیر تأثیر برادر همسرش، نایب، که عزاداران شب دهم ماه محرم را رهبری می کرده است، خارج کند. پسر او به جبهه جنگ می رود و عزیز به دنبال پسر روانهٔ جبهه جنگ می شود، اما در راه بر اثر موج انفجار دچار فراموشی می شود و پس از بهبودی خود را در موقعیت متفاوتی می بیند.

اما عجیب ترین و غافلگیرکننده ترین فروش سینمای عاشورایی به «روز واقعه» ساخته شهرام اسدی تعلق دارد، فیلمی که هم ردیف با «سفیر» هر ساله سهمی از آنتن تلویزیون را به خود اختصاص می دهد. این فیلم که با سرمایه گذاری بنیاد سینمایی فارابی تولید شد در سال ۷۴ رنگ پرده به خود دید و فروش کم سابقه ۲۶ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان را تجربه کرد که این فروش را ۳۱۰ هزار مخاطب رقم زدند.

 «روز واقعه» هنوز هم یک اتفاق ویژه در جریان سینمای عاشورایی محسوب می شود

در خلاصه داستان «روز واقعه» که با فیلم نامه ای به قلم بهرام بیضایی و توسط شهرام اسدی کارگردانی شد آمده است: «عبدالله جوانی مسیحی است که تازه به اسلام روی آورده و دل در گروی دختری به نام راحله دارد. وی در جریان عروسی خود ندائی می شنود که او را به یاری فرا می خواند. عبدالله به سمت کربلا می رود و عصر عاشورا به آن جا می رسد و…»

کیومرث پوراحمد با آنکه در این سال ها از فیلمسازی اولیه اش، فرمان چرخانده و فیلم های متأخرش عمدتاً با انتقادهایی اساسی هم از سوی مخاطبان و هم از سوی کارشناسان مواجه می شود، در ۷۴ با پشتیبانی سازمان سینمایی سوره توانست یکی از آثار موفق کارنامه خود با عنوان «به خاطر هانیه» را روی پرده ببرد که در نهایت ۵۰ هزار و ۵۰۰ مخاطب به تماشای آن در سالن سینما نشستند که حاصلش ثبت فروش ۴ میلیون و ۲۵۰ هزار تومانی بود، فیلمی که البته مهوش افشارپناه بازیگرش همین چند روز پیش و بعد از نمایشش در بنیاد فارابی به فروش اندک آن اذعان و عنوان کرد: «فیلم در اکران مهجور ماند و دیده نشد»

«به خاطر هانیه» داستان ناخدا علو را به تصویر می کشد که با چهارده مرد دیگر برای صید به دریا می روند ولی همه به جز ناخدا صید دریا می شوند و مردم ناخدا را مسبب مرگ عزیزانشان می دانند و به او و خانواده اش حمله می کنند و در این بین دختر خردسال ناخدا هانیه فلج می شود. ناخدا و خانواده اش محل سکونت خود تنگ را ترک می کنند و به بوشهر می روند.

سهم بنیاد سینمایی فارابی در اواخر دهه ۸۰ ساخت دو فیلم «دست های خالی» به کارگردانی ابوالقاسم طالبی و «عصر روز دهم» به کارگردانی مجتبی راعی و سهم مؤسسه شهید آوینی ساخت فیلم «دلشکسته» به کارگردانی علی روئین تن بود که در سال های ۸۷ و ۸۹ به نمایش درآمدند.

در این میان «دست های خالی» با ۱۹ هزار و ۹۰۰ مخاطب، فروش ۲۱۰ میلیون تومانی، «عصر روز دهم» با ۱۹ هزار و ۲۰۰ مخاطب فروش ۴۱ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان و «دلشکسته» با ۲۰۹ هزار و ۱۰۰ مخاطب فروش ۲۷۷ میلیون و ۸۰۰ هزار تومانی را تجربه کردند. اتفاق جالب توجه اما این است که هر چند «دلشکسته» در گیشه نتوانست طبق پیش بینی ها موفق باشد اما گردش مالی این فیلم در شبکه نمایش خانگی بحث برانگیز و جالب توجه بود.

به گفته علی روئین تن، این فیلم در آن زمان ۱۷ بار در شبکه نمایش خانگی عرضه و هر بار ۵۰۰ هزار نسخه از فیلم وارد بازار شد و چیزی نزدیک به هشت میلیون و ۵۰۰ هزار نسخه از این فیلم فروش رفت.

از ابتدا تا انتهای دهه ۹۰ سه فیلم با محوریت محرم ساخته شد؛ فیلم هایی که هر کدام از بستری متفاوت برخاسته بودند اما به موازات افزایش امکانات سرگرمی و البته تنزل کیفیت فیلم ها، فروش آن ها نیز کاهش پیدا کرد. به این دو مساله باید موضوع کلیدی دسترسی آسان به بهترین فیلم های روز جهان را نیز ضمیمه کرد که حاصلش دوری مخاطبان از سینمای ایران به ویژه فیلم های آئینی و مذهبی شد، از رهگذر همین امر بود که «من و زیبا» ساخته فریدون حسن پور که اتفاقاً با سرمایه گذاری بانک کشاورزی تولید و در سال ۹۱ اکران شد تنها به فروش ۱۵۷ میلیون تومانی با همراهی ۴۵ هزار و ۵۰۰ مخاطب دست پیدا کرد، «ناسور» به کارگردانی کیانوش دالوند که از معدود تولیدات عاشورایی در حوزه سینمای انیمیشن است در سال ۹۵ فروشی معادل ۱۳۴ میلیون تومان را به خود اختصاص داد که آن را ۲۸ هزار و ۴۰۰ مخاطب رقم زده بودند. «ناسور» به گفته تهیه کننده اش، از آثاری به شمار می رود که به صورت مستقل و با هزینه شخصی تولید شده است.

 فیلم «هیهات» با سرمایه گذاری سازمان اوج تنها ۲۱ هزار مخاطب در سینما داشت!

عنوان عجیب ترین و شکست خورده ترین فیلم این فهرست به لحاظ گیشه و جذب مخاطب اما به محصول سازمان اوج می رسد؛ «هیهات» فیلمی ۴ اپیزودی که با چهار کارگردان یعنی هادی مقدم دوست، دانش اقباشاوی، روح الله حجازی و هادی نائیجی ساخته شد، همراهی این ۴ کارگردان با آنکه تجربه ای تازه و بدیع در فیلمسازی بود اما شکستی مطلق در گیشه را هم به همراه داشت، «هیهات» در میان ۱۲ فیلمی که خبرگزاری مهر به عنوان فیلم های عاشورایی مورد ارزیابی قرار داده پایین ترین میزان مخاطبان را داشته است، یعنی تنها ۲۱ هزار و ۳۰۰ نفر به تماشایش نشستند که ۱۳۱ میلیون تومان هم عایدش شد.

در فهرست فیلم های عاشورایی اما گفتنی ها درباره «رستاخیز» بسیار است؛ فیلمی که سرگذشت و سرنوشتی متفاوت را به خود دید، کارگردانش احمدرضا درویش با آنکه در طول این دهه ها بارها قدر دیده اما همچنان از تقدیر فیلمش دلگیر است. در طول این سال ها احتمالاً بارها و بارها نام «رستاخیز» را شنیده اید؛ همان که در میانه اکران به یکباره از سوی گروهی تندرو نمایشش متوقف شد، همان که به واسطه اقدامات متاخر تهیه کننده و اعتراضات کارگردانش بارها بر صدر اخبار قرار گرفت، همان که به نظر می رسید بارگذاری اش در یوتیوب و شبکه های مجازی آخرین تیر بر پیکره اش باشد اما همه ماجرای «رستاخیز» همین نبود، ملاحظاتی که بر نوع نمایش چهره معصومان به ویژه حضرت عباس (ع) وجود داشت، اجازه اکران پرده ای را از آن گرفت تا در نهایت فیلم در سال ۱۴۰۰ بدون اینکه اکرانی سینمایی را تجربه کند راهی بسترهای مجازی شود.

نکات ها و ملاحظات درباره مخاطبان فیلم های عاشورایی

با توجه به اعداد و ارقامی که تا به اینجای گزارش به آن اشاره شد، وضعیت فیلم های عاشورایی سینمای ایران واجد نکات قابل تحلیلی است که در این بخش به برخی از آن ها اشاره می کنیم.

آنچه در قسمت قبل به عنوان «میزان مخاطبان» فیلم های عاشورایی به آن استناد شد، مربوط به فروش ثبت شده در گیشه سینماها و مخاطبانی است که برای تماشای فیلم حضور در سالن سینما را ترجیح داده اند. توجه به این نکته از آنجا حائز اهمیت می شود که بدانیم بخش عمده ای از مخاطبان فیلم های عاشورایی مورد اشاره در این گزارش، این فیلم ها را از قاب تلویزیون و یا بسترهای دیگر همچون شبکه نمایش خانگی مشاهده کرده اند و نمی توان جامعه آماری مخاطبان این آثار را محدود به اعداد و ارقام فوق دانست.

واقعیت این است که فیلم های مذهبی و مشخصاً آثار عاشورایی سینمای ایران، ظرفیت ویژه ای برای ارتباط با مخاطبان گسترده دارند اما غالباً این ظرفیت موکول به نمایش این آثار از قاب تلویزیون می شود و این تولیدات کمتر توانسته اند مخاطبان بالقوه خود را راهی سالن های سینما کنندواقعیت این است که فیلم های مذهبی و مشخصاً آثار عاشورایی سینمای ایران، ظرفیت ویژه ای برای ارتباط با مخاطبان گسترده دارند اما غالباً این ظرفیت موکول به نمایش این آثار از قاب تلویزیون می شود و این تولیدات کمتر توانسته اند مخاطبان بالقوه خود را راهی سالن های سینما کنند.

دیگر نکته ای که در جدول مندرج در این گزارش به آن اشاره شده، سرمایه گذاران فیلم های عاشورایی است. هزینه بالای تولید و تأمین تجهیزات مربوط به فیلم های تاریخی و مذهبی، اصلی ترین دلیل اتکای این آثار به بودجه ها و حمایت های دولتی است. به همین دلیل هم بخش عمده ای از آثار سینمای عاشورایی، پشتوانه ای دولتی در مرحله سرمایه گذاری و ساخت داشته اند و بخش خصوصی کمتر حاضر به ریسک در این میدان می شود.

نکته مهمتر اما این است که حمایت نهادها و ارگان های دولتی از این دست تولیدات، در اغلب موارد محدود به فرآیند تولید شده و آثار به سرانجام رسیده، معمولاً از حمایت های مرتبط با حوزه عرضه و اکران بی نصیب مانده اند. شاید به همین علت هم اغلب این آثار، کارنامه قابل دفاعی در گیشه ندارند و بخش عمده ای از آن ها حتی جزو فیلم های شکست خورده سینمای ایران محسوب می شوند.

در یک نگاه کلی و فارغ از فرازوفرودهای آماری گاه به گاه، نمی توان این واقعیت را نادیده گرفت که فیلم های عاشورایی سینمایی ایران در زمینه ارتباط با مخاطب، از دهه ۶۰ تا به امروز یک سیر نزولی را طی کرده اند. توجه به مخاطب میلیونی فیلم هایی چون «سفیر» و «پرواز در شب» و مقایسه آن با آمار مخاطبان چند ده هزار نفری فیلم های اکران شده در یک دهه اخیر، به روشنی نشان می دهد که فارغ از همه ملاحظات و حواشی، فیلم های این حوزه توان خود را برای اقناع مخاطب و جذب او به سالن سینما از دست داده اند.

در این زمینه شاید شرایط اجتماعی و تغییر سلیقه عمومی مخاطبان سینمای ایران هم بی تأثیر نباشد اما نمی توان از تأثیر «افت کیفی» این آثار بر بی رغبت شدن مخاطبان به این دست از تولیدات هم به راحتی گذشت.

فیلم های عاشورایی مورد اشاره در این گزارش اما یک وجه اشتراک قابل توجه دیگر هم دارند و آن مواجهه با حاشیه های مختلف در فرآیند تولید و اکران است. این حواشی از فیلم «سفیر» آغاز شده و تا اوج قله آن یعنی «رستاخیز» ادامه داشته است. فیلم احمدرضا درویش هر چند شاخص ترین اثر سینمای عاشورایی است که می توان آن را قربانی سوءتفاهمات قلمداد کرد اما قطعاً تنها فیلم نیست و ورود به این حوزه همواره با نگرانی های و استرس هایی از سوی فیلمسازان مواجه بوده است. حال که صحبت از آسیب شناسی فرآیند عرضه آثار عاشورایی و چرایی فاصله گرفتن مخاطبان از تولیدات این گونه است، بد نیست اشاره ای به این ملاحظات و سخت گیری های گاه مبتنی بر سلایق فردی هم داشته باشیم که آسیبش فراتر از افراد، کلیت سینمای ایران را در معرض تهدیدهای جدی قرار داده و می دهد.

 (سینمای عاشورایی) از مخاطب میلیونی تا گیشه خالی!  -  مقصر کیست؟

 نمایش چهره حضرت عباس (ع) در فیلم «رستاخیز» حواشی بسیاری برای این فیلم رقم زد

نگاه کارشناس؛ از آفت «دستور» تا بیماری «تعبیرتراشی»!

عبدالله اسفندیاری تهیه کننده سینما و از مدیران باسابقه بنیاد سینمایی فارابی در گفتگو با خبرنگار مهر درباره وضعیت استقبال از فیلم های عاشورایی در سینمای ایران از دهه ۶۰ تا به امروز، توضیح داد: پاسخ دقیق به این پرسش نیاز به آنالیزهای آماری دقیق هم دارد اما به طور کلی به چند اصل اشاره می کنم که در سینمای دهه ۶۰ رعایت می شد، دهه ای که به صورت دقیق تر حدفاصل سال های ۶۲ تا ۷۲ را شامل می شود. در آن سال ها تفکری که بر سینما حاکم بود، قائل به این بود که هر کسی می خواهد درباره موضوعات مختلف به ویژه موضوعات دینی در سینما صحبت کند، باید براساس سلیقه و نظر خود صحبت کند. اگر قرار بود یک موضوع و سلیقه خاص، منحصر و کلیشه ای در قالب دستور از بالا و فرمایشی در سینما حاکم شود، نه فقط در موضوعات دینی بلکه در همه موضوعات منجر به بن بست خواهد شد.

وی افزود: تجربه حکومت شوروی سابق و فیلم های دستوری آن دوران که برمبنای یک تفکر خاص و به صورت دستوری ساخته می شد، به عنوان یک تجربه شکست خورده در جهان، پیش روی ما قرار داشت و در آن سال ها قائل به این بودیم که باید اجازه دهیم هر کسی براساس سلیقه و نظر خودش درباره موضوعات مختلف اعم از موضوعات دینی حرف بزند. امروز اما گویی یک گروه خاص می خواهند در سینما سبک فکری و نگاه خود را به دیگران تحمیل کنند. وقتی این نگاه بخواهد در فرآیند فیلمسازی تحمیل شود، طبیعی است که حاصل خوبی به همراه نخواهد داشت.

وقتی به صورت مستقیم بخواهیم سراغ یک واقعه یا شخصیت مذهبی برویم، دستمان بسته می شود و دیگر نمی توانیم به درستی شخصیت پردازی و درام پردازی کنیم. در مستقیم گویی نمی توانید تعلیق و جذابیت سینمایی ایجاد کنیم. به همین دلیل معتقد بودیم اگر روایت در حاشیه سوژه اصلی حرکت کند، دست فیلمساز هم بازتر خواهد بوداسفندیاری با اشاره به فیلم «پرواز در شب» به عنوان یکی از فیلم های موفق عاشورایی در دهه ۶۰ گفت: این فیلم که روایت آن در جبهه می گذشت اما استعاره هایی از عاشورا و ماجرای سقای کربلا داشت، به این دلیل موفق بود که با زبان و سلیقه نویسنده و کارگردان فیلم ساخته شده بود و در آن زمان نوگرایی و تنوعی در خود داشت. فیلم «روز واقعه» هم در واقع قصه ای در حاشیه واقعه عاشورا را روایت می کرد که مخاطب را به صورت نسبی به معرفت امام حسین (ع) نائل می کرد.

این مدیر باسابقه سینما ادامه داد: همان سال ها این بحث را مطرح می کردیم که برای پرداختن به بزرگان درست نیست که به صورت مستقیم سراغ سوژه برویم. وقتی به صورت مستقیم بخواهیم سراغ یک واقعه یا شخصیت مذهبی برویم، دستمان بسته می شود و دیگر نمی توانیم به درستی شخصیت پردازی و درام پردازی کنیم. در مستقیم گویی نمی توانید تعلیق و جذابیت سینمایی ایجاد کنیم. به همین دلیل معتقد بودیم اگر روایت در حاشیه سوژه اصلی حرکت کند، دست فیلمساز هم بازتر خواهد بود. وقتی سراغ حاشیه یک واقعه برویم، ده ها فیلم می توان از نگاه افراد مختلف ساخت که هر یک از زاویه ای متفاوت به واقعه و شخصیت محوری نزدیک می شوند. با این رویکرد به آثار متنوعی خواهیم رسید که یکدیگر را نفی هم نمی کنند و هر کدام به گوشه ای از شخصیتی مانند امام حسین (ع) و یا واقعه ای مانند عاشورا می پردازند. مجموعه این آثار در کنار یک دیگر مانند یک پازل همدیگر را تکمیل می کنند و یک معرفت عمومی را ایجاد می کنند. این همان سیستمی بود که ما در مدیریت سینما در سال های دهه ۶۰ هم رعایت می کردیم.

وی ادامه داد: به همین دلیل نه فقط سینمای عاشورایی و دینی، که سینمای جنگ ما هم در آن سال ها موفق تر بود. موفق ترین فیلم های دفاع مقدس را هم در همان دوران می توانید ببینید و علت آن هم این بود که هر کس با سلیقه و بیان خود سراغ یک موضوع می رفت.

اسفندیاری درباره امکان ساخت فیلم هایی مشابه آثار عاشورایی دهه ۶۰ در سال های اخیر هم گفت: ممکن بود برخی از این آثار در همان مرحله فیلمنامه مجوز لازم را دریافت نکنند. امروز متأسفانه یک نگاه سلیقه ای، محدود و سیاست زده بر عرصه فرهنگ و سینما حاکم شده که همه چیز را باندی و گروهی کرده است. عرصه فرهنگ، اساساً عرصه سیاست نیست و باید بدانیم فرهنگ قدش بسیار بلندتر از سیاست است. فرهنگ بسیار ماندگارتر از سیاست است و خیلی وسیع تر از سیاست به همه چیز نگاه می کند. به همین دلیل شخصیت هایی که به کرسی مدیریت فرهنگ می رسند، واقعاً باید افرادی فرهنگی باشند، نه سیاسی. در چنین شرایطی طبیعتاً راه برای ساخت فیلم های خوب و متنوع هموارتر می شود.

 عبدالله اسفندیاری از «سندروم تعبیرتراشی» به عنوان یک مانع در مسیر سینمای دینی و مذهبی انتقاد می کند
این تهیه کننده سینما درباره افت کیفی فیلم های عاشورایی از دهه ۶۰ تا سال های اخیر اظهار کرد: این افت طبیعی است. زمانی که سینما به سمت کارهای فرمایشی برود و همه چیز بخواهد به فرموده باشد، این افت کیفیت طبیعی است. این راه اگر ادامه پیدا کند ما به یک سینمای بی بو و بی خاصیت خواهیم رسید که خیلی هم از آن دور نیستیم. ذات فرهنگ دستوری نیست.

اسفندیاری درباره تأثیر شرایط اجتماعی در دهه ۶۰ بر استقبال از فیلم های مذهبی و عاشورایی هم گفت: بدیهی است که شرایط اجتماعی و اقتصادی مردم در استقبال از فیلم ها مؤثر است. وقتی سفره اقتصادی مردم کوچک می شود، اولین چیزهایی که کنار گذاشته می شود، تفریح و سرگرمی است. مجموعه شرایط اجتماعی و اقتصادی گاهی مردم را نسبت به فعالیت های فرهنگی دلسرد می کند.

وی ادامه داد: یکی از بزرگ ترین مشکلات ما در حوزه فرهنگ و هنر، «تعبیرتراشی» برای آثار است. این معضل البته کمی ضعیف تر در سال های ابتدایی بعد از انقلاب هم وجود داشت. بنده مقاله ای با عنوان «سندروم تعبیرتراشی در سینما و سیمای جمهوری اسلامی ایران» تدوین کرده ام که به زودی منتشر خواهد شد. ما دچار یک بیماری هستیم که عده ای می خواهند از هر فیلمی، تعبیری استخراج و آن را به نفع خود مصادره کنند. مثلاً در دوره ای که در تلویزیون بودم و مشغول ساخت سریال «سلطان و شبان» بودیم، ایده مسلمان شدن یک مسیحی را به داریوش فرهنگ سپردیم که فیلمنامه ای براساس آن آماده کند. چند نفری روی آن کار کردند و به نتیجه نرسید تا اینکه یک روز داریوش فرهنگ کار کاملی را آورد که نام روی فیلمنامه «روز واقعه» بود و زیرش نوشته بود، نوشته «عین سالک». ما از سبک و سیاق متن فهمیدیم که کار را بهرام بیضایی نوشته است، وقتی سوال کردیم چرا نام او را ننوشتی، پاسخ داد ترسیدم حساسیت ایجاد شود و شما کار را رد کنید! بعد از این ماجرا، ۱۰ سال طول کشید تا این فیلمنامه تبدیل به فیلم «روز واقعه» شود!

اسفندیاری در پایان توضیح داد: در همین بازه ۱۰ ساله برخی این فیلمنامه را می خواندند و از آن تعبیرهایی داشتند که تعجب می کردیم! همان سریال «سلطان و شبان» را هم که کار می کردیم، در مقطعی متوقف شد، صرفاً به دلیل تعبیرهایی که از آن می کردند و برداشت های ضدانقلابی را به آن نسبت می دادند. ما البته ایستادگی کردیم و حاصل کار هم مورد استقبال همه قرار گرفت. این بیماری تعبیرتراشی از آن بیماری های مهلکی است که نسبت به سال های اول بعد از انقلاب، شدیدتر هم شده است. این بیماری را باید از بین ببریم.

منبع: مهر

منبع : همشهری آنلاین

اخبار گوناگون در برخط